Debaty sejmowePierwsza Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie potrzeby opracowania rządowego programu restrukturyzacji polskiego rolnictwa

   W dniu 21 kwietnia 1998 r. została przedstawiona przez ministra rolnictwa i gospodarki żywnościowej i przyjęta przez Radę Ministrów jako program rządowy ˝Średniookresowa Strategia Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich˝. W dniu 24 kwietnia strategia została przedstawiona Sejmowi RP jako część informacji ministra rolnictwa i gospodarki żywnościowej o prowadzonej polityce rolnej, która następnie została przyjęta w głosowaniu w dniu 6 maja 1998 r. W ˝Średniookresowej Strategia Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich˝ określono cele programu i instrumenty polityki rolnej, które mają przyczynić się do trwałej poprawy sytuacji i wzrostu konkurencyjności rolnictwa, gospodarki żywnościowej oraz obszarów wiejskich. Zgodnie z tym co zapisano w tym dokumencie, jego integralną częścią będą aktualnie opracowywane i przygotowywane strategie cząstkowe, które uszczegółowiają przyjęte kierunki i zadania realizacyjne.

   Z inicjatywy resortu rolnictwa odbyły się 18 czerwca i 18 września br. w gmachu Ministerstwa Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej debaty, których celem było rozpoczęcie dyskusji z udziałem najwyższych władz państwowych, przedstawicieli Sejmu i Senatu, partii politycznych, przedstawicieli organizacji społecznych, a także świata nauki i administracji terenowej nad przekształceniem ww. Strategii w Narodową Strategię Rozwoju Wsi Polskiej. Byłby to program wieloletni, realizowany przez kolejne rządy niezależnie od reprezentowanych przez nie opcji politycznych. Jako pierwszy blok tematyczny omówiono sprawy socjalne wsi, a następnie zagadnienia związane z reformą organizacyjną kraju i integracją z Unią Europejską. Kolejna debata na tematy ekonomiczne, w tym zwłaszcza podatkowe, odbędzie się jeszcze w bieżącym roku.

   Przyjęto, że ˝Średniookresowa Strategia Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich˝ będzie miała charakter otwarty, co oznacza, że będzie ona uaktualniona i zmieniana w miarę:

   - poprawy sytuacji w rolnictwie, zwłaszcza wzrostu dochodów, pozwalających na przyspieszone inwestowanie w modernizację gospodarstw i produkcji oraz rozwój infrastruktury na wsi,

   - postępu w realizacji zadań w przetwórstwie rolno-spożywczym i tworzeniu nowych warunków i powiązań pomiędzy rolnictwem a przemysłem,

   - postępu w negocjacjach z UE i pozyskiwaniem środków z funduszów przedakcesyjnych na przebudowę sektora rolnego i obszarów wiejskich, a także przygotowywania do wdrożenia w Polsce Wspólnej Polityki Realnej,

   - poprawy sytuacji budżetowej w stopniu pozwalającym na zapewnienie niezbędnego udziału środków krajowych jako uzupełnienia środków UE,

   a przede wszystkim w miarę angażowania się społeczności rolniczej i wiejskiej w realizację programu. Tworzona obecnie nowa struktura organizacyjna państwa zapewni decentralizację kształtowania i realizacji szeregu działań z zakresu polityki gospodarczej, w tym rolniczej.

   Programy z zakresu rolnictwa i obszarów wiejskich muszą być opracowywane na różnych szczeblach, przy zróżnicowanym zakresie i poziomie wspierania tych programów ze środków publicznych i pomocy zagranicznej. Każdy region wymaga własnej drogi, najlepiej wykorzystującej jego uwarunkowania i możliwości rozwoju. W nowej rzeczywistości to społeczności lokalne poprzez samorządy, izby rolnicze, organizacje zawodowe i inne będą decydować, jaki charakter będzie miało rolnictwo i gospodarstwa rolne w danym regionie.

   Kierunki realizowanej polityki rolnej zostały szeroko udostępnione poprzez przekazanie Średniookresowej strategii rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich wszystkim posłom, senatorom, wojewodom, zarządom gmin, ośrodkom doradztwa rolniczego, izbom rolniczym, związkom i organizacjom rolniczym. Ponadto jej obszerne fragmenty publikowane były w biuletynach informacyjnych oraz przedstawione w środkach masowego przekazu.

   Zmiany strukturalne w sferze wsi i rolnictwa związane będą z realizacją dwóch równoległych procesów: modernizacji rolnictwa, skierowanej na poprawę struktury agrarnej i społeczno-zawodowej oraz wzrostu konkurencyjności polskiego rolnictwa; wielofunkcyjnego rozwoju wsi, umożliwiającego stały, ale systematyczny odpływ ludności wiejskiej do zawodów pozarolniczych, wspierania alternatywnych źródeł zarobkowania - przy jednoczesnym intensywnym rozwoju technicznej i społecznej infrastruktury wsi. Związek między modernizacją rolnictwa a wielofunkcyjnym rozwojem wsi polega na tym, iż modernizacja zwalnia z rolnictwa siłę roboczą, która może być wykorzystana w zawodach nierolniczych (sfera produkcji pozarolniczej, usługi, turystyka); natomiast przejmowanie przez wieś nowych funkcji, coraz liczniejszych i bardziej wyspecjalizowanych, przyspiesza przemiany strukturalne, stwarzając możliwość stałego lub częściowego odchodzenia od pracy w rolnictwie. Cele, uwarunkowania oraz środki realizacji wielofunkcyjnego rozwoju wsi stanowią wielosektorową strategię, która musi być realizowana w oparciu o przedsiębiorczość poszczególnych samorządów regionalnych oraz podmiotów gospodarczych i osób prywatnych, przy wsparciu finansowym i organizacyjnym budżetów różnych resortów, budżetów regionalnych oraz funduszy przedakcesyjnych.

   Kreowanie właściwej polityki kredytowej wobec rolnictwa zależy od ogólnej sytuacji gospodarczej i możliwości budżetu państwa finansowania dopłat do oprocentowania kredytów. Minister rolnictwa i gospodarki żywnościowej, mając na uwadze potrzebę zapewnienia możliwie jak najszerszej dostępności do tanich kredytów na finansowanie przedsięwzięć modernizacyjnych i rozwojowych w rolnictwie i jego otoczeniu, podejmuje wszechstronne działania w kierunku pozyskania na ten cel jak największych środków z różnych źródeł oraz oszczędniejszego gospodarowania nimi. Czynione są starania o zwiększenie środków z budżetu, o nową pożyczkę z Banku Światowego, a także o fundusze przedakcesyjne.

   Kontynuowanie w 1998 r. polityki nieograniczonej dostępności do preferencyjnych kredytów inwestycyjnych z dopłatami do ich oprocentowania ze środków Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) było niemożliwe przede wszystkim ze względu na skumulowanie się zobowiązań z tytułu udzielonych dotychczas preferencyjnych kredytów, w warunkach ograniczonych, środków jakimi w bieżącym roku dysponować będzie Agencja. W 1997 r. dostępnych było praktycznie bez ograniczeń 35 linii kredytowych, z których poważna część była wykorzystywana przez różnego rodzaju spółki, duże przedsiębiorstwa przemysłowe, a nie przez rolników. Taka polityka była możliwa, ponieważ poza dotacjami budżetowymi Agencja dysponowała niewykorzystanymi środkami z lat poprzednich i zasilana była dodatkowo z Narodowego Banku Polskiego środkami pochodzącymi z oprocentowania obowiązkowych rezerw bankowych, a także wydatkowała środki z pożyczki Banku Światowego ASAL 300 zgodnie z umową zawartą w 1993 r. Obecnie Agencja nie ma już tego dodatkowego zasilania. Środki z pożyczki ASAL 300 na rozwój infrastruktury wsi i tworzenie nowych miejsc pracy zostały wyczerpane, zrezygnowano też z oprocentowania rezerw obowiązkowych poprzez nowelizację ustawy o NBP, przyjętą przez poprzedni parlament.

   W 1998 r. zobowiązania Agencji z tytułu kredytów udzielonych w ciągu czterech poprzednich lat (ponad 1 mld zł) wynosiły ok. 87% środków, jakie przewidywano w projekcie budżetu. Wobec tego konieczna była decyzja o ograniczeniu liczby linii kredytowych do tych, które przede wszystkim skierowane były do gospodarstw rolnych oraz podjęto działania na rzecz obniżenia oprocentowania kredytów oraz marż bankowych.

   Mimo że ogólne środki przyznane ustawą budżetową na 1998 r. dla Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa są nominalnie wyższe o 23,8% niż w ustawie na 1997 r. wystąpiła konieczność ograniczenia akcji kredytowej (z powodu wspomnianych wcześniej zobowiązań z ubiegłych lat oraz braku innych źródeł zasilania).

   Uruchomiono 8 linii kredytowych inwestycyjnych szczególnie istotnych dla dalszej restrukturyzacji i moderni-zacji rolnictwa. I tak w bieżącym roku Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa stosuje dopłaty do oprocentowania kredytów udzielanych w ramach następujących linii kredytowych:

   - podstawowe kredyty inwestycyjne na realizację przedsięwzięć w rolnictwie i usługach dla rolnictwa jak: modernizację, adaptację, budowę i rozbudowę zakładów świadczących usługi dla rolnictwa i działalność w zakresie agroturystyki w gospodarstwie rolnym,

   - na przedsięwzięcia inwestycyjne tworzące nowe miejsca pracy w działalnościach pozarolniczych w gminach wiejskich i miejsko-wiejskich, gwarantujących zatrudnienie ludności wiejskiej. Kwota kredytu nie może przekroczyć 60% wartości nakładów inwestycyjnych, przy czym w wyniku realizacji inwestycji musi nastąpić wzrost zatrudnienia, co najmniej o jedną osobę na każde 25 tys. zł udzielonego kredytu.

   Oprocentowanie dla kredytobiorców z ww. linii wynosi maksymalnie 0,75 stopy redyskonta weksli w skali roku, aktualnie 12,36-13,43%.

   - na realizację przedsięwzięć objętych branżowym programem restrukturyzacji i modernizacji mleczarstwa,

   - na realizację przedsięwzięć inwestycyjnych objętych programem wspólnego użytkowania maszyn i urządzeń rolniczych.

   Oprocentowanie dla kredytobiorców z tych linii ustalone jest w wysokości 1/4 oprocentowania stosowanego przez bank, aktualnie 6,18-6,45%.

   - na zakup gruntów rolnych,

   - na utworzenie lub urządzanie gospodarstw rolnych przez osoby, które nie ukończyły czterdziestego roku życia,

   - na utworzenie lub urządzanie gospodarstwa rolnego w ramach realizacji programu osadnictwa na gruntach skarbu państwa (oprocentowanie zależy od rodzaju realizowanego przedsięwzięcia, np. zakup gruntów i tzw. młody rolnik - 5,37%; podstawowe kredyty inwestycyjne - 12,36-13,43%),

   - na wznowienie produkcji w gospodarstwach rolnych i działach specjalnych produkcji rolnej znajdujących się na obszarach dotkniętych klęskami żywiołowymi (na wnioski wojewodów i za zgodą ministra rolnictwa i gospodarki żywnościowej).

   Oprocentowanie dla kredytobiorców wynosi 0,25 stopy redyskonta weksli, tj. aktualnie 5,37% w skali roku.

   Wyżej wymienione kredyty dostępne są dla rolników w 27 bankach, z którymi Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa podpisała umowy w sprawie dopłat do oprocentowania kredytów inwestycyjnych.

   Dostępność kredytów dla rolników na zakup rzeczowych środków obrotowych do produkcji w bieżącym roku nie jest mniejsza niż w 1997 r. Oprocentowanie płacone bankowi przez kredytobiorcę utrzymane zostało na poziomie 0,4 stopy redyskonta weksli, aktualnie - 8,6%.

   W pierwszej kolejności środki budżetowe skierowane zostały na dopłaty do oprocentowania kredytów zaciągniętych w 1997 r. na zakup rzeczowych środków obrotowych do produkcji rolnej oraz na skup i przechowywanie produktów rolnych z ubiegłorocznych zbiorów, aby zapewnić wywiązywanie się ze zobowiązań wynikających z już podpisanych umów. Limity dopłat do oprocentowania kredytów na zakup rzeczowych środków do produkcji dla banków współpracujących z Agencją Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa określone zostały na cały rok.

   Ministerstwo Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej określiło i przekazało Agencji Restrukturyzacji i Moderni-zacji Rolnictwa limit dopłat do kredytów w 1998 r. na skup płodów rolnych z tegorocznych zbiorów. Ostateczna kwota limitu dopłat wyniosła 99,1 mln zł i jest o 7,8 mln wyższa niż w roku ubiegłym. Pozwoliło to na uruchomienie akcji kredytowej w wysokości ok. 5 mld zł.

   Zakres przedmiotowy preferencyjnego kredytowania skupu produktów rolnych nie uległ zmianie. Kredyty objęte dopłatami mogą być zaciągane w 27 bankach współpracujących z ARiMR przez krajowe podmioty gospodarcze prowadzące działalność w zakresie:

   - przetwórstwa spożywczego i farmaceutycznego oraz przetwórstwa włókien łykowych,

   - przechowalnictwa skupowanych od producentów krajowych produktów rolnych na cele krajowego przetwórstwa spożywczego i farmaceutycznego oraz na zaopatrzenie rynku krajowego.

   Z kredytów tych finansowany jest skup od producentów krajowych i przechowywanie:

   - krajowego materiału siewnego (m.in. zbóż, rzepaku, buraków, sadzeniaków ziemniaka, nasion warzyw),

   - produktów takich jak: zboża, rzepak, buraki cukrowe i cukier, ziemniaki, owoce i warzywa oraz przetworzonych przez kredytobiorców niektórych półproduktów i wyrobów gotowych (np. skrobi ziemniaczanych, przetworów z owoców i warzyw).

   Ponadto kredytem może być sfinansowane przechowywanie lub zakup i przechowywanie sezonowych nadwyżek mleka w proszku, masła, serów twardych i miodu, pochodzących z krajowej produkcji.

   Oprocentowanie dla kredytobiorcy ustalone zostało w wysokości 0,7 stopy redyskonta weksli, aktualnie - 15,05%.

   W związku z sygnalizowanym niepełnym wykorzystaniem środków na dopłaty do kredytów skupowych podjęto decyzję o możliwości przesunięcia ich na dopłaty do kredytów na zakup środków przeznaczonych dla rolnictwa.

   Wsparcie rozwoju infrastruktury wiejskiej, takiej jak: drogi, modernizacja sieci energetycznej, wodociągi, kanalizacja, oczyszczalnie ścieków, gazownictwo, gospodarka odpadami, systemy regulujące gospodarkę wodną w glebie, telefonizacja - stanowi podstawowy warunek aktywizacji obszarów wiejskich traktowany jako priorytet.

   W 1998 r. Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa udziela pomocy finansowej w formie bezzwrotnych dotacji gminom realizującym gminne inwestycje infrastrukturalne na terenach wiejskich, jakkolwiek w ograniczonym zakresie z powodu wspomnianego wyczerpania pożyczki ASAL wykorzystywanej na ten cel do 1997 r. Pomocą objęte zostały przedsięwzięcia w zakresie budowy wodociągu, kanalizacji oraz budowy i modernizacji dróg gminnych. Udział Agencji w finansowaniu przedsięwzięcia lub jego etapu przewidzianego do realizacji w 1998 r. może wynosić: do 25% kosztu budowy wodociągu oraz do 30% kosztu budowy kanalizacji bądź modernizacji lub budowy drogi gminnej. Wnioski o udział ARiMR w finansowaniu ww. przedsięwzięć mogły być składane przez zarządy gmin do 30 czerwca 1998 r.

   Uzyskanie środków przedakcesyjnych pozwoli na szybkie uruchomienie szerszej pomocy wg procedur stosowanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa przy rozdysponowaniu pożyczki ASAL, tj. jako udziału w finansowaniu budowy urządzeń infrastrukturalnych w wysokości 25-40% w zależności od rodzaju inwestycji, zasobności regionu i poziomu zagospodarowania. Realizacja programu może nastąpić w każdej chwili, pod warunkiem uzyskania środków na ten cel.

   Od 1999 r. dostępne będą środki z pożyczki Banku Światowego w wysokości 400 mln USD, w I transzy 100 mln USD na wsparcie oświaty i szkoleń oraz inwestycji w zakresie infrastruktury wiejskiej, a także na rozwój sektora prywatnego pozarolniczego, w tym na wsparcie oświaty i szkoleń w nowych pozarolniczych zawodach.

   Częściowa realizacja w 1998 r. następuje w ramach Programu rozwoju regionów PHARE-RAPID, który na terenie 10 województw (rzeszowskie, łódzkie, katowickie, wałbrzyskie, suwalskie, olsztyńskie, piotrkowskie, sieradzkie, nowosądeckie i krośnieńskie) wspiera na zasadach obowiązujących w Unii Europejskiej budowę kanalizacji, oczyszczalni ścieków oraz telefonizacji i dróg. Na bezpośrednie wsparcie inwestycji przeznaczono 17,5 mln zł.

   Nadal realizowane będą ze środków rezerwy budżetowej oraz uzyskanej na ten cel pomocy zagranicznej zadania związane z odbudową i modernizacją infrastruktury technicznej obszarów wiejskich dotkniętych w 1997 r. skutkami powodzi. Wykaz działań na rzecz usuwania skutków powodzi w rolnictwie i na obszarach wiejskich oraz środki przeznaczone na ten cel zawarte były w ˝Informacji o stratach powodziowych w rolnictwie i na obszarach wiejskich oraz podjętych działaniach na rzecz ich likwidacji˝ przesłanej w ostatnim miesiącu wszystkim paniom i panom posłom.

   Na wsparcie przedsięwzięć tworzących nowe miejsca pracy poza rolnictwem w gminach wiejskich i wiejsko-miejskich gwarantujących zatrudnienie ludności wiejskiej i rolniczej przeznaczane są środki z różnych źródeł krajowych i zagranicznych, przy zaangażowaniu organizacji pozarządowych, fundacji itp. Wykorzystywane są wszystkie istniejące, a także aktualnie powstające programy na rzecz tworzenia nowych miejsc pracy na obszarach wiejskich, zarówno ogólnokrajowe jak i regionalne. Wykorzystywane są także możliwości tworzone przez istniejące specjalne strefy ekonomiczne, które nie dotyczą bezpośrednio obszarów wiejskich, ale stanowią także szansę aktywizacji wiejskiego rynku pracy.

   Utrzymano w 1998 r. dopłaty do kredytów na przedsięwzięcia inwestycyjne tworzące nowe, stałe miejsca pracy w działalnościach pozarolniczych na terenach gmin wiejskich i miejsko-wiejskich realizowane za pośrednictwem Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Uznano, że ta forma pomocy państwa ma priorytetowe znaczenie dla rozwoju obszarów wiejskich, a ponadto cechuje ją duża efektywność. Adresatami kredytu są osoby fizyczne i prawne prowadzące lub podejmujące działalność gospodarczą na terenach gmin wiejskich i miejsko-wiejskich. Kwota kredytu objętego dopłatami nie może przekroczyć 60% wartości nakładów inwestycyjnych na przedsięwzięcie (nie więcej niż 2 mln zł), przy czym w wyniku realizacji inwestycji musi nastąpić wzrost zatrudnienia co najmniej o jedną osobę na każde 25 tys. zł udzielonego kredytu. Maksymalny okres, na jaki może być udzielony kredyt, wynosi 6 lat, z możliwością karencji w spłacie do 1 roku. Oprocentowanie dla kredytobiorcy ustalone jest w wysokości 0,75 stopy redyskonta weksli, aktualnie 12,36-13,43%.

   Służby rolne i szkoły rolnicze prowadzą, wspierane z budżetu Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, szkolenia na rzecz przygotowania do pracy poza rolnictwem. Kontynuowane jest także współfinansowanie przez Agencję przedsięwzięć w zakresie podnoszenia kwalifikacji zawodowych rolników, doradztwa i informacji w rolnictwie.

   W bieżącym roku uruchamiane są ze środków Funduszu Pracy pożyczki na tworzenie nowych miejsc pracy dla bezrobotnych zamieszkałych na terenie gmin wiejskich i miejsko-wiejskich, a także miast do 20 tys. mieszkańców. Ustawą z dnia 21 lutego 1997 r. o zmianie ustawy o utworzeniu Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa oraz o zmianie niektórych ustaw (DzU nr 41, poz. 255), dokonana została między innymi zmiana w przepisach ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (DzU z 1997 r. nr 25, poz. 128 z późn. zm.). Zgodnie z wprowadzoną zmianą środki Funduszu Pracy mogą być przekazywane Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w celu udzielania pożyczek na utworzenie miejsc pracy dla bezrobotnych zamieszkałych na terenie gmin wiejskich, miejsko-wiejskich, a także w miastach do 20 tys. mieszkańców. Zasady udzielania pożyczek, wysokość ich oprocentowania i warunków spłaty oraz rozliczania się Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z otrzymanych na ten cel środków zostały określone w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 18 sierpnia 1998 r. (DzU nr 108, poz. 686), tym samym uruchomiono system wsparcia tworzenia nowych miejsc pracy. Pożyczki mogą być udzielane pracodawcom na okres 4 lat, z możliwością karencji w spłacie kapitału i odsetek do 1 roku. Wysokość pożyczki na jednego pracodawcę nie może przekroczyć 20 tys. zł na utworzenie każdego miejsca pracy oraz kwoty 200 tys. zł, gdy zostanie utworzone co najmniej 10 miejsc pracy. Oprocentowanie w stosunku rocznym wynosi 1/3 stopy redyskontowej weksli przyjmowanych od banków do redyskonta przez NBP, tj. obecnie 7,2%.

   Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej rozpoczął akcję kredytowania przedsięwzięć w zakresie małej przedsiębiorczości. Przedmiotem kredytowania mogą być nakłady inwestycyjne związane z uruchomieniem nowych lub rozwojem istniejących przedsięwzięć gospodarczych w zakresie małej przedsiębiorczości na terenach wiejskich lub miastach do 10 tys. mieszkańców, ze szczególną preferencją dla gmin uznanych za zagrożone wysokim bezrobociem strukturalnym, w tym zwłaszcza dla rejonów byłych ppgr. Kredyty mogą być udzielane do wysokości 80% wartości kosztorysowej zadania inwestycyjnego, a pozostałe 20% stanowią środki własne inwestora. Maksymalne jednostkowe kwoty nie mogą przekroczyć: 25 tys. zł na jedno miejsce pracy powstające w wyniku realizacji przedsięwzięcia inwestycyjnego; 200 tys. zł na jedno zadanie inwestycyjne. Kredyty mogą być udzielane na okres do 5 lat, wliczając w to okres karencji w spłacie kwoty kredytu nie przekraczający 1 roku. W przypadku kredytów udzielanych pracodawcom na utworzenie nowych, dodatkowych miejsc pracy dla bezrobotnych w gminach uznanych za zagrożone szczególnie wysokim bezrobociem strukturalnym, oprocentowanie wynosi obecnie dla kredytobiorcy 0,97% rocznie, zaś dla pozostałych terenów - 5,77%.

   Osoby fizyczne lub prawne zamierzające utworzyć nowe miejsca pracy dla zarejestrowanych bezrobotnych będących byłymi pracownikami ppgr bądź członkami ich rodzin, lub też mieszkańcami osiedli popegeerowskich, mogą ubiegać się o uzyskanie poręczenia kredytu przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa.

   Powstaniu nowych miejsc pracy w rolnictwie i jego otoczeniu służy także uruchomiona linia kredytowa na utworzenie lub urządzenie gospodarstwa rolnego w ramach realizacji zaakceptowanego przez ministrów: rolnictwa i gospodarki żywnościowej oraz finansów programu osadnictwa rolniczego na gruntach skarbu państwa. Z preferencyjnych kredytów mogą skorzystać osoby fizyczne prowadzące lub podejmujące działalność na nieruchomościach rolnych wytypowanych do programu przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa. Oprocentowanie dla kredytobiorców uzależnione jest od rodzaju realizowanego przedsięwzięcia (od 5,37% do 13,43%).

   Szczególne znaczenie w działaniach na rzecz łagodzenia skutków bezrobocia wśród byłych pracowników sektora rolnictwa państwowego ma aktywna polityka Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa w zakresie wspierania działalności gospodarczej i tworzenia nowych miejsc pracy. Do najważniejszych instrumentów oddziaływania Agencji należą:

   - zachowanie istniejących miejsc pracy w procesie restrukturyzacji nieruchomości Zasobu WRSP poprzez zawieranie umów dzierżawy z klauzulą przewidującą obowiązek zatrudniania przez dzierżawcę na dotychczasowych warunkach określonej liczby pracowników (na ogół przez okres 2 lat),

   - stosowanie licznych udogodnień i preferencji dla tych podmiotów i osób, które wykorzystując grunty i obiekty Zasobu WRSP tworzą nowe miejsca pracy. Wymienić tu można objęcie preferencjami w procedurach przetargowych spółek pracowników, stosowanie kryterium wielkości zatrudnienia przy wyborze oferty przetargowej, rozkładanie na korzystne raty (do 15 lat) należności z tytułu sprzedaży nieruchomości, jeżeli nabywca tworzy na nabytym mieniu nowe miejsca pracy. Istnieje także możliwość zwolnienia dzierżawcy z opłat czynszowych na okres nie dłuższy niż pięć lat w przypadku realizacji inwestycji tworzących nowe miejsca pracy,

   - współpraca z instytucjami, fundacjami i organizacjami lokalnymi uczestniczącymi w procesach aktywizujących środowisko wiejskie, w tym byłych pracowników ppgr.

   Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa razem z Ministerstwem Pracy i Polityki Socjalnej, Krajowym Urzędem Pracy oraz wojewódzkimi i rejonowymi urzędami pracy realizuje Porozumienie w sprawie współdziałania w zakresie łagodzenia bezrobocia wśród byłych pracowników ppgr. W ramach tego porozumienia wytypowane zostały obiekty Zasobu WRSP nadające się do wykorzystania w celu uruchomienia działalności gospodarczej. Podejmujący działalność gospodarczą w tych obiektach mogą ubiegać się o pożyczki z Funduszu Pracy z poręczeniem AWRSP do 50% ich wysokości. Ponadto, w oparciu o rozporządzenie ministra pracy i polityki socjalnej, Agencja we współpracy z urzędami pracy utworzyła kilkanaście programów specjalnych pozwalających na zatrudnienie byłych pracowników ppgr w najbardziej zagrożonych bezrobociem gminach.

   Agencja uczestniczy w Pilotażowym programie zmniejszenia bezrobocia na wsi koordynowanym przez Ministerstwo Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej. Program realizowany jest na terenie 48 gmin i obejmuje: zatrudnianie bezrobotnych przy pracach publicznych i interwencyjnych, udzielanie pożyczek na rozpoczęcie działalności na własny rachunek, kierowanie bezrobotnych na szkolenia. Przedstawiciele oddziałów terenowych Agencji uczestniczą także w komisjach ds. programu osłonowo-aktywizującego dla byłych pracowników pgr koordynowanego przez Ministerstwo Pracy i Polityki Socjalnej uruchomionego w 9 województwach (koszalińskim, słupskim, pilskim, elbląskim, gorzowskim, krośnieńskim, olsztyńskim, suwalskim i wałbrzyskim). Program ten polega na aktywizacji zawodowej aktualnych i potencjalnych klientów pomocy społecznej, między innymi poprzez użyczanie działek ziemi pod uprawę, zakup narzędzi i inwentarza oraz inicjowanie innego rodzaju działalności gospodarczej.

   Ponadto Agencja współtworzy organizacyjnie i wspiera finansowo programy lokalne, nastawione na pobudzenie inicjatywności i kształtowanie lokalnego rynku pracy. Można m.in. wymienić specjalne programy dla gmin rejonu Nidzicy, Działdowa i Biłgoraju, których jedną z cech jest zakładanie funduszy poręczeniowych dla pracodawców tworzących miejsca pracy dla bezrobotnych byłych pracowników ppgr.

   Omówione wyżej działania realizowane są niezależnie od programów rządowych, które powstały i są realizowane przy współudziale resortu rolnictwa. Należą do nich: Program promowania produktywnego zatrudnienia i przeciwdziałania bezrobociu, Promocja aktywności zawodowej młodzieży, Program wspierania rozwoju instytucji na rzecz transferu technologii, Małe i średnie przedsiębiorstwa w gospodarce narodowej.

   W latach 1995-1997 przy współpracy Komisji Europejskiej opracowane zostały cztery programy regionalne, z których dwa dotyczą rolnictwa i obszarów wiejskich:

   - Małopolski Program Rozwoju Wsi i Rolnictwa,

   - Regionalny Program Restrukturyzacji Gospodarki i Zwalczania Bezrobocia w Województwach Polski Północnej.

   Realizacja programu Małopolskiego obejmującego 9 ˝starych˝ województw (kieleckie, krakowskie, krośnieńskie, nowosądeckie, przemyskie, rzeszowskie, tarnobrzeskie, tarnowskie oraz bielskie) została już rozpoczęta ze środków PHARE. Przyznano na jego realizację 12 mln ECU. Jego wiodącym celem jest zwiększenie zatrudnienia pozarolniczego oraz przebudowa struktury zatrudnienia poprzez aktywizację małych miast jako ośrodków rozwoju obszarów wiejskich, rozwój małej i średniej przedsiębiorczości, rozwój agroturystyki na wsi oraz współpraca z państwami przygranicznymi (Czechy, Słowacja, Ukraina). Przewidziany jest również rozwój infrastruktury technicznej, rozwiązanie problemów związanych z organizacją rynku rolnego, wdrożenie intensywnych programów edukacji i aktywizacji społeczności lokalnej, ochrona walorów przyrodniczych i kulturowych regionu, dostosowanie funkcjonowania służb fitosanitarnych i weterynaryjnych do wymogów Unii Europejskiej, przystosowanie rolnictwa do wymagań integracji.

   Średniookresowa strategia rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich przewiduje przygotowanie w latach 1998-1999 koncepcji znowelizowanego systemu ubezpieczeń społecznych dla rolników, przy utrzymaniu odrębności tego systemu.

   Emerytalny system rolniczy powinien zmierzać do zbliżenia do reformowanego systemu pracowniczego, tzn. powinien ewoluować w kierunku zapewnienia z jednej strony możliwości dobrowolnego wyższego ubezpieczenia, a jednocześnie zróżnicowania składek stosownie do uzyskiwanych dochodów.

   Jednym z elementów reformy systemu emerytalnego jest opracowany wstępny program wcześniejszych emerytur dla rolników rezygnujących z prowadzenia gospodarstw w przypadku przeznaczenia gruntów na powiększenie istniejących gospodarstw, zwłaszcza dla młodych rolników tworzących efektywne gospodarstwa rolne. Dla osiągnięcia zamierzonego celu przewidziano połączenie tego programu z programem wsparcia dla młodych rolników, a także z programem scalania i wymiany gruntów. Wstępna koncepcja dyskutowana jest aktualnie w ramach jednego z zespołów społeczno-rządowych, powołanego przez wiceprezesa Rady Ministrów Janusza Tomaszewskiego, do rozwiązywania podstawowych problemów rolnictwa.

   W okresie przygotowywania ˝Średniokresowej Strategii Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich˝ nie znana była jeszcze propozycja Komisji Europejskiej dotycząca pomocy przedakcesyjnej skierowanej do państw stowarzyszonych. W dokumencie Komisji Europejskiej zwanym ˝Partnerstwo dla członkostwa˝, uwzględnione zostały potrzeby każdego z krajów aplikujących. Wskazane w nich zostały priorytetowe obszary prac dostosowawczych, na których w okresie przedakcesyjnym powinny skupić się poszczególne kraje kandydujące. Zgodnie z zapisami Partnerstwa właśnie tylko te obszary będą objęte pomocą finansową ze strony Unii. Szczegółowy zakres i harmonogram prac dostosowawczych, które Polska zobowiązała się przeprowadzić, znalazły się w opracowanym w maju br. Narodowym Programie Przygotowania Polski do Członkostwa w Unii Europejskiej.

   Aby wspomóc realizację działań priorytetowych, przewidzianych w okresie przedakcesyjnym, Unia Europejska zamierza od roku 2000 przekazywać wszystkim krajom starającym się o członkostwo pomoc w wysokości 3 mld ECU rocznie (w tym program PHARE - 1,5 mld ECU, program ISPA - 1 mld i program SAPARD - 0,5 mld ECU rocznie, w cenach roku 1997; kwota ta będzie corocznie waloryzowana zgodnie z przewidywanym wskaźnikiem inflacji).

   Dla rozwiązania najbardziej istotnych problemów zaproponowano dwa programy celowe: program ISPA (Instrument for Structural Policies for Pre-accession) oraz program SAPARD (Support for Pre-accession Measures for Agriculture and Rural Development).

   Program ISPA będzie nakierowany na realizację dużych projektów inwestycyjnych, wspomagających rozwój połączeń transportowych oraz projekty, przede wszystkim infrastrukturalne, na rzecz ochrony środowiska. W skali roku program ten będzie dysponował środkami w wysokości 1 mld ECU. Realizacja tego programu będzie oczywiście przedmiotem zainteresowania resortu rolnictwa ze względu na możliwość wykorzystywania jego środków na rzecz rozwoju obszarów wiejskich. Dotyczy to np. takich dziedzin jak gospodarka wodna, zarządzanie zasobami wodnymi i ich ochrona, rozwój sieci drogowej i telekomunikacji.

   Jednak zasadniczym instrumentem wspierającym działania w zakresie modernizacji rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich będzie program SAPARD. W jego ramach przewidziano środki w wysokości 500 mln ECU rocznie do podziału między 10 krajów kandydujących.

   W projekcie rozporządzenia Rady Unii Europejskiej w sprawie pomocy przedakcesyjnej SAPARD określono, że podział środków dokonany będzie na podstawie następujących kryteriów:

   1. Liczba ludności rolniczej.

   2. Powierzchnia użytków rolnych.

   3. Wysokość produktu krajowego brutto na osobę, liczonego wg parytetu siły nabywczej.

   4. Specyfika sytuacji terytorialnej.

   Analizując te kryteria, można przewidywać, że Polska ma szanse otrzymać znaczną część środków zaplanowanych w ramach SAPARD.

   Trzeba jednak w tym miejscu wyraźnie podkreślić, że zasadniczym warunkiem otrzymania środków jest przygotowanie programu, który wychodząc od opisu istniejącej sytuacji i potrzeb, określi kierunki zakładanych działań, ich spodziewane efekty oraz plan finansowy. Program ten musi także wskazać system organizacyjny i kontrolny realizacji projektów. Musi on też - zgodnie z unijną zasadą partnerstwa - zostać skonsultowany z władzami lokalnymi i partnerami społecznymi. Program obejmie 7 lat, począwszy od roku 2000.

   W projekcie rozporządzenia dla programu SAPARD przewidziano możliwość finansowego wsparcia dla szeregu działań. Są to:

   1. Inwestycje w gospodarstwach rolnych.

   2. Poprawa przetwórstwa i dystrybucji artykułów rolnych i rybnych.

   3. Doskonalenie struktur kontroli jakości, nadzoru weterynaryjnego i fitosanitarnego.

   4. Technologie produkcji rolniczej przyjazne dla środowiska naturalnego oraz krajobrazu wiejskiego.

   5. Rozwój i różnicowanie działalności gospodarczej w celu tworzenia nowych miejsc pracy i źródeł dochodu.

   6. Wprowadzenie usług w zakresie zarządzania gospodarstwami oraz systemu zastępstw kierowników gospodarstw rolnych.

   7. Tworzenie grup producenckich.

   8. Odnowa i rozwój wsi oraz ochrona dziedzictwa obszarów wiejskich.

   9. Tworzenie i unowocześnienie systemu rejestracji gruntów.

   10. Poprawa struktury agrarnej oraz scalanie gruntów.

   11. Doskonalenie systemu szkoleń zawodowych.

   12. Rozwój i doskonalenie infrastruktury na obszarach wiejskich.

   13. Zagospodarowanie zasobów wodnych.

   14. Leśnictwo - wraz z zalesianiem, inwestycje w gospodarstwach leśnych i zajmujących się przetwórstwem i dystrybucją drewna.

   15. Pomoc doradcza w zakresie objętym rozporządzeniem - włącznie ze studiami wspierającymi planowanie, kampanie informacyjne.

   Z zaproponowanej przez Komisję Europejską listy poszczególne kraje mogą wybrać do realizacji te obszary, które w ich warunkach stanowią priorytet.

   Priorytety te w dużej mierze odpowiadają potrzebom Polski i pokrywają się w ogólnym zarysie z wnioskiem o przyznanie środków przedakcesyjnych, który Polska przedstawiła Unii Europejskiej w lipcu 1997 r.

   Zgodnie z zapisami Narodowego Programu Przygotowania Polski do Członkostwa w UE jeszcze w bieżącym roku Polska zobowiązana jest do przedstawienia Unii Europejskiej koncepcji spójnej polityki strukturalnej i rozwoju obszarów wiejskich. Założone w niej cele muszą być realizowane już od 1999 r. Od roku 2000 prace te będą mogły być wspierane ze środków programu SAPARD.

   Spójna polityka strukturalna i rozwoju obszarów wiejskich określi kierunki działań a SAPARD pozwoli na zwiększenie środków na realizację niektórych z nich.

   Podobnie jak inne programy strukturalne Unii Europejskiej, SAPARD będzie oparty na zasadzie współfinansowania, czyli fundusze Unii będą stanowiły uzupełnienie wkładu krajowego. Polska ma szansę uzyskać wsparcie szacowane do 150 mln ECU rocznie, a przy optymistycznych założeniach nawet więcej. Trzeba jednak mieć świadomość, że podobną kwotę, tj. około 400-600 mln zł rocznie, będziemy musieli zapewnić ze swoich własnych zasobów.

   Przedstawione powyżej działania i przygotowywane programy świadczą o szerokim zakresie prac prowadzonych przez resort rolnictwa i rząd w celu restrukturyzacji rolnictwa, a przede wszystkim poprawy warunków życia i pracy mieszkańców wsi i rolników. Nie wydaje się możliwe, aby wobec rolników i mieszkańców wsi można było zastosować podobny program jak w przypadku górnictwa. Pomijając rozmiar niezbędnych środków finansowych na ten cel, nie można byłoby gruntów rolnych i gospodarstw wyłączyć z produkcji, jak to można zrobić w przypadku kopalń.

   Celowe są i sądzę, że zgodne z oczekiwaniami rolników, działania na rzecz stworzenia szansy utrzymania się w rolnictwie i przy uzyskaniu godziwych zarobków za ciężką pracę. Programy rządowe zmierzają właśnie w tym kierunku. Chcemy zapewnić równoprawne z rolnikami krajów członkowskich Unii Europejskiej warunki produkcyjne, a jednocześnie umożliwić dobrowolne odejście z pracy w rolnictwie na rzecz pracy w innych zawodach, w tym przede wszystkim bez zmiany miejsca zamieszkania. Dążymy do tego w trakcie rozpoczętych negocjacji z Unią Europejską, aby wszystkie instrumenty Wspólnej Polityki Rolnej zastosowane zostały w polskim rolnictwie. Oznacza to między innymi zapewnienie dopłat kompensacyjnych, które wyrównywać będą spadek dochodów z produkcji rolniczej w wyniku obniżania się cen produktów rolniczych, co występuje nie tylko w Polsce, ale także na rynkach światowych. Oznacza to także kwotowanie produkcji stosownie do możliwości zbytu. Ze strony rolnictwa wymaga to także modernizacji dla obniżenia kosztów produkcji i poprawy jakości, a więc cech zwiększających konkurencyjność naszych produktów rolno-spożywczych.

   Podsekretarz stanu

   Andrzej Łuszczewski

   Warszawa, dnia 1 października 1998 r.