Debaty sejmowePierwsza Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie stanu zespołów pałacowo-dworskich w woj. zachodniopomorskim

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z interpelacją pana posła Bogdana Lewandowskiego w sprawie stanu zespołów pałacowo-dworskich w województwie zachodniopomorskim uprzejmie informuję.

   Najwyższa Izba Kontroli w okresie od 2 listopada 1999 r. do 31 maja 2000 r. przeprowadziła kontrolę w sześciu oddziałach terenowych Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa oraz odpowiednio w wojewódzkich oddziałach Służby Ochrony Zabytków, uwzględniając tym samym sugestię marszałka Sejmu RP dotyczącą przyjęcia w planie pracy NIK propozycji sejmowej Komisji Kultury i Środków Przekazu nt. ˝realizacji ustawy o ochronie dóbr kultury, a także działalności Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa w dziedzinie ochrony zabytków znajdujących się w jej zarządzie˝.

   Kontrolą objęto stan zachowania przekazanych do Zasobu obiektów zabytkowych i sposób wywiązywania się agencji z obowiązków na rzecz ich ochrony oraz współdziałania ze Służbą Ochrony Zabytków w ramach porozumienia zawartego 30 listopada 1994 r. pomiędzy ministrem kultury i sztuki a prezesem Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa w sprawie współdziałania w zakresie ochrony i zabezpieczenia zabytkowych zespołów dworsko- i pałacowo-parkowych przejętych do Zasobu WRSP. Informacja NIK przedstawia ocenę działań Służby Ochrony Zabytków i agencji w okresie od 1 stycznia 1996 r. do 30 czerwca 1999 r. W wyniku kontroli zostały sformułowane wnioski skierowane zarówno do ministra kultury i dziedzictwa narodowego, generalnego konserwatora zabytków, jak i prezesa Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa.

   Ocena odnosząca się do działalności agencji przedstawiona w informacji NIK jest przedmiotem szczególnej uwagi agencji. Zawarte w niej wnioski wymagają zarówno wprowadzenia korekt do dotychczasowych działań agencji, jak np. zwiększenie skuteczności ochrony zabytków oraz zmian sposobu finansowania prac remontowo-konserwatorskich lub też wymagają wyjaśnienia wielu szczególnych kwestii, np. zasadności inwentaryzacji starodrzewia w zabytkowych parkach. Realizacja niektórych z nich wymaga jedynie zlikwidowania zaległości, np. w przekazywaniu informacji wojewódzkim konserwatorom zabytków o oddaniu obiektu w użytkowanie, najem lub dzierżawę bądź dopilnowanie zapewnienia dozoru obiektów nieruchomych, w tym także parków. W ustaleniach kontroli pozytywnie oceniono działalność agencji między innymi w zakresie porządkowania stanu formalnoprawnego obiektów zabytkowych warunkującego ich rozdysponowanie i zagospodarowanie, a w konsekwencji promowanie obiektów zabytkowych do sprzedaży.

   Przy ocenie gospodarowania obiektami zabytkowymi przez agencję ważnym punktem odniesienia jest stan zachowania zespołów dworskich i pałacowo-parkowych oraz folwarcznych w momencie ich przekazania do Zasobu. Dokonane w trakcie przeglądu w 1994 r. rozpoznanie ilości i stanu technicznego przekazanych do Zasobu obiektów zabytkowych pozwoliło na ocenę, zgodnie z którą do Zasobu zostało przekazanych 27% zespołów zabytkowych utrzymanych prawidłowo, ponad 43% wymagało natychmiastowych remontów, prawie 30% było zniszczonych i zdewastowanych w stopniu świadczącym o wieloletnim zaniechaniu prac remontowych obiektów kubaturowych oaz prac pielęgnacyjnych w parkach.

   Przykłady poważnych zaniedbań odnotowano na terenie całego kraju, jednak największą dekapitalizację stanu technicznego stwierdzono na północy i zachodzie kraju. Przeważają tam obiekty o dużych kubaturach, w przeważającej części zaadaptowane na domy wielorodzinne, przebudowane lub modernizowane w zależności od doraźnych potrzeb. Trwałe zniszczenia odnotowano na terenie zabytkowych parków, tam bowiem rozebrano ogrodzenia, wybudowano nowe budynki mieszkalne oraz inne budowle, jak np. stacje trafo, oczyszczalnie ścieków, drogi wiejskie, boiska sportowe itp., skutecznie zniekształcając kompozycję założeń parkowych i otoczenie obiektów architektonicznych. Przeprowadzenie niezbędnych, choćby podstawowych, prac pielęgnacyjnych i porządkowych w parkach wymaga obecnie wysokich nakładów finansowych i lat pracy potrzebnych na odtworzenie drzewostanu.

   Skalę problemu pokazał również sposób użytkowania obiektów zabytkowych, nim zostały przekazane w gestię agencji, i tak: ponad 40% spośród nich użytkowanych było jako budynki mieszkalno-biurowe, prawie 24% użytkowano jako biura, 2% pełniło funkcję hotelową, niecałe 3% służyło celom kulturalnym, prawie 19% to pustostany.

   Wyniki dokonanego przeglądu wskazywały na konieczność poszukiwania rozwiązań usprawniających współpracę oddziałów terenowych agencji z wojewódzkimi konserwatorami zabytków. W tym celu zostało zawarte w dniu 30 listopada 1994 r. porozumienie pomiędzy ministrem kultury i sztuki a prezesem Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa w sprawie współdziałania w zakresie ochrony i zabezpieczenia zabytkowych zespołów dworsko-pałacowo-parkowych przejętych do Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa. Miało ono na celu wzajemne poznanie problemów, wsparcie bieżącej współpracy w podejmowaniu działań na rzecz przede wszystkim rozpoznania stanu posiadania obiektów wpisanych do rejestru zabytków oraz określenia zakresu prac zabezpieczających obiekty zabytkowe przed dekapitalizacją do czasu ich prywatyzacji. Było także punktem wyjścia do określenia priorytetów w usuwaniu zasadniczych przeszkód w procesie prywatyzacji mienia zabytkowego. Porozumienie potwierdziło, że podstawowym zadaniem agencji w odniesieniu do obiektów zabytkowych jest koncentracja wysiłków na rzecz poszukiwania prywatnych użytkowników, w tym zwłaszcza nowych właścicieli, oraz systematyczne prowadzenie prac zabezpieczających obiekty oczekujące na rozdysponowanie.

   Agencja podziela pogląd, iż prywatni właściciele mają większe szanse bycia lepszymi niż państwo gospodarzami obiektów zabytkowych, jednak szybkie pozyskanie właścicieli np. poprzez sprzedaż na preferencyjnych warunkach, w tym za tzw. przysłowiową złotówkę, wcale nie gwarantuje pozyskania dobrego właściciela. Nie każdy bowiem zainteresowany wejściem w posiadanie obiektu zabytkowego może być gwarantem właściwego zagospodarowania i prawidłowego użytkowania obiektu zabytkowego. Obowiązujący do połowy 1999 r. ustawowy system preferencji przy nabywaniu nieruchomości zabytkowych polegający na obligatoryjnym obniżaniu ceny sprzedaży o 50% umożliwiał rozszerzenie kręgu osób zainteresowanych nabyciem zabytku na osoby mniej zasobne finansowo. System ten nie zapewniał w sposób skuteczny przeznaczenia oszczędności, uzyskanych z tytułu zapłacenia niższej ceny, na szybkie wykonanie prac remontowo-konserwatorskich, co niewątpliwie było główną intencją ustawodawcy przy wprowadzeniu obniżki ceny sprzedaży.

   W 1999 r. nastąpiła nowelizacja ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi SP, która wprowadziła w miejsce obniżki obliatoryjnej obniżkę fakultatywną. Umożliwiło to agencji wprowadzenie wewnętrznych nowych zasad korzystania z obniżki ceny sprzedaży, ukierunkowanych na zainteresowanie nabywców maksymalnym wykorzystaniem uzyskanych oszczędności z tytułu obniżki ceny na realizację prac budowlano-konserwatorskich, prowadzonych zgodnie z zaleceniami konserwatorskimi w celu przywracania zabytkom ich świetności.

   W praktyce wprowadzone w agencji nowe zasady, mające charakter wewnętrznych wytycznych, oznaczają pozostawienie dotychczasowej 50% wysokości obniżki ceny sprzedaży, z tym iż bez jakichkolwiek warunków udzielana jest 5% obniżka ceny i dotyczy ona wszystkich nieruchomości wpisanych do rejestru zabytków. Skorzystanie zaś z dopuszczonej ustawą pozostałej 45% obniżki ceny jest możliwe po spełnieniu warunku, którym jest zobowiązanie się nabywcy do przedłożenia właściwemu oddziałowi terenowemu agencji, w terminie ustalonym w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków, nie dłuższym jednak niż 5 lat od dnia zawarcia umowy sprzedaży, dokumentów potwierdzonych przez właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków, określających zakres rzeczowy i wartość nakładów, które nabywca poniósł realizując wskazania konserwatorskie w odniesieniu do nabytej nieruchomości zabytkowej. W wypadku gdyby nabywca nie wywiązał się z powyższego zobowiązania i nie poniósł nakładów, traci wówczas obniżkę ceny.

   Wymienione wyżej zasady spotkały się z wysoką oceną konserwatorów zabytków i zostały uznane za rozwiązanie nowoczesne. Pełne jego powodzenie uzależnione jest w znacznym stopniu od znalezienia takich kandydatów na właścicieli, którzy - uzgadniając z WKZ przyszłe przeznaczenie obiektu zabytkowego - skorzystają z obniżki ceny sprzedaży, wyłożą również własne fundusze na remont zgodny ze wskazaniami konserwatorskimi, a w przyszłości stać ich będzie na utrzymanie obiektu zabytkowego w należytym stanie.

   Według danych agencji na dzień 31 grudnia 2000 r. do Zasobu przejęto ogółem 2024 zespoły dworsko- i pałacowo-parkowe wpisane do rejestru zabytków, w tym trwale rozdysponowano 835 zespołów (41,2%). W Zasobie pozostaje 1189 zespołów, z tego przekazano: w dzierżawę - 895 zespołów, w administrowanie - 125, w zarząd i wieczyste użytkowanie - 7, natomiast do rozdysponowania pozostały 162 zespoły. Dzierżawa jest nadal najpowszechniejszą formą zagospodarowania obiektów zabytkowych znajdujących się w Zasobie. Daje się zaobserwować, iż kondycja obiektów zabytkowych pozostających u dzierżawców w dużej mierze jest pochodną ich sytuacji ekonomicznej, która w kilku ostatnich latach u znacznej części dzierżawców nie była najlepsza, mimo wsparcia udzielanego przez agencję. Poprawa sytuacji ekonomicznej dzierżawców nie jest jedynym warunkiem przyspieszenia prywatyzacji obiektów zabytkowych.

   Podstawowym problemem obniżającym tempo prywatyzacji obiektów zabytkowych jest brak ustawy reprywatyzacyjnej. Obiektów, do których zgłoszono roszczenia, agencja nie przeznacza do sprzedaży, chyba że o nabycie w ramach pierwszeństwa ubiegają się byli właściciele bądź ich spadkobiercy. Są to jednak przypadki incydentalne. Brak rozstrzygnięć w zakresie reprywatyzacji powoduje, że ponad 400 zespołów dworskich i pałacowo-parkowych zostało wyłączonych z prywatyzacji.

   Następnym w kolejności ważnym problemem są obiekty ˝trudno zbywalne˝, przez co należy rozumieć obiekty w stanie ruiny oraz obiekty zasiedlone przez kilka i kilkanaście rodzin i które do Zasobu zostały przekazane wraz z umowami najmu, a także takie, które z różnych przyczyn stały się mało atrakcyjne, tzn. takie, które w minionym okresie, wskutek licznych przemian w zarządzaniu własnością państwową, uległy trwałym zniekształceniom bądź znalazły się w bezpośrednim sąsiedztwie zabudowań inwentarskich o uciążliwej produkcji, oraz obiekty w bardzo złym stanie zachowania itp.

   Wymienione problemy stanowią istotne przeszkody utrudniające trwałe rozdysponowanie znaczącej grupy obiektów zabytkowych, a w konsekwencji powodują wzrost kosztów związanych z ich utrzymaniem. W latach 1996-1999 objętych kontrolą NIK agencja przeznaczyła na ochronę zabytków 33,5 mln zł, natomiast w 2000 r. kwota wydatkowana na ten cel wyniosła ok. 23 mln zł. Pozyskanie prywatnych właścicieli pozwoliłoby na inne wykorzystanie środków własnych agencji przeznaczanych corocznie na zabezpieczenie i remonty znacznej liczby obiektów zabytkowych, np. poprzez ich wydatkowanie na przywrócenie dawnej świetności obiektów najcenniejszych.

   Odnosząc się do dwóch obiektów w województwie zachodniopomorskim, a mianowicie pałacu w Lisowie oraz zespołu pałacowego w Witnicy, uprzejmie wyjaśniam, iż:

   1) pałac w Lisowie, gmina Płoty, wpisany do rejestru zabytków decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie z dnia 17 maja 1990 r., do Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa został przekazany protokołem zdawczo-odbiorczym z datą 24 września 1992 r. w stanie częściowo zamieszkałym. Zgodnie ze wskazaniami wojewódzkiego konserwatora zabytków na przełomie roku ubiegłego i bieżącego na zlecenie oddziału terenowego agencji w Szczecinie dokonano częściowej rozbiórki najbardziej zagrożonych elementów pałacu z jednoczesnym zabezpieczeniem pozostałej części obiektu pałacowego polegającym na wzmocnieniu konstrukcji części neogotyckiej i neorenesansowej pałacu. Rozebrana część pałacu będzie mogła być zrekonstruowana na podstawie inwentaryzacji. Koszt wykonania powyższych prac wyniósł 89 tys. zł,

   2) pałac w Witnicy, gmina Moryń, wpisany do rejestru zabytków decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie z dnia 13 lipca 1987 r., do Zasobu WRSP został przekazany protokołem zdawczo-odbiorczym z datą 28 lutego 1994 r., już wówczas w stanie ruiny. Pałac ten uległ zniszczeniu, nim został przekazany w gestię agencji, przede wszystkim w wyniku pożaru, który miał miejsce 23 września 1990 r. Zgodnie z decyzją WKZ w Szczecinie z dnia 13 września 1999 r. nr ZN-4220/7/Ag/KS/99, zostały przeprowadzone prace zabezpieczające, polegające na zamurowaniu otworów okiennych i drzwiowych na poziomie piwnic i parteru oraz wzmocnieniu korony murów, które zostały wykonane we wrześniu 1999 r., na kwotę 25,5 tys. zł. Stan zabezpieczenia pałacu nie uległ pogorszeniu od czasu jego wykonania.

   Pokazane przez pana posła przykłady pałaców z uwagi na zasiedlenie w przypadku Lisowa oraz ruiny pozostałe po pożarze w odniesieniu do pałacu w Witnicy to tzw. obiekty trudno zbywalne. Te dwa przypadki należy zaliczyć do grupy obiektów szczególnie trudnych, a zatem takich, które wymagają innego rozwiązania, nie wyłączając podjęcia decyzji o skreśleniu z rejestru zabytków w celu umożliwienia rozbiórki, a następnie ewentualnej odbudowy obiektu.

   Jednocześnie uprzejmie informuję pana posła, że od czasu przejęcia majątków po byłych ppgr AWRSP OT w Szczecinie na wniosek WKZ wykonał prace zabezpieczająco-remontowe (w różnym zakresie) w 20 zabytkowych nieruchomościach, w tym w XIII-wiecznej kaplicy templariuszy w Rurce, której groziło zawalenie, a obecnie jest w pełni zabezpieczona i przeprowadzono pierwszy etap prac rewaloryzacyjnych. W 2001 r. zaplanowano prace w 8 budowlach zabytkowych. Obecnie w Zasobie AWRSP OT w Szczecinie znajdują się: 62 dwory i pałace, 3 obiekty sakralne i 150 parków wpisanych do rejestru zabytków. Około 60% z nich jest w stanie wymagającym przeprowadzenia remontów. Od początku 2001 r. wszczęto 7 dochodzeń w sprawie nielegalnych wycinek drzew w zabytkowych parkach (m.in. na wniosek AWRSP). Wycinki w parkach są zjawiskiem niemal powszechnym i nie do opanowania ani przez AWRSP, ani przez WKZ, tym bardziej że przestał funkcjonować art. 73 ustawy o ochronie dóbr kultury pozwalający na karanie osób niszczących zabytki.

   Przedstawiając powyższe wyjaśnienia, przekazuję w załączeniu kopię pisma skierowanego przez prezesa AWRSP Adama Tańskiego do pana Jacka Uczkiewicza wiceprezesa Najwyższej Izby Kontroli, informującego o sposobie wykorzystania uwag i wdrożenia wniosków pokontrolnych bądź podjętych działaniach na rzecz realizacji wniosków lub przyczynach niepodjęcia takich działań, będącego odpowiedzią na wystąpienie pokontrolne Najwyższej Izby Kontroli.*)

   Z wyrazami szacunku

   Minister

   Aldona Kamela-Sowińska

   Warszawa, dnia 9 maja 2001 r.