Debaty sejmowePierwsza Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie trudności w realizacji zadań z zakresu pomocy społecznej przez samorządy powiatowe

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację pana posła Arkadiusza Kaszni z dnia 25 marca br. otrzymaną za pośrednictwem pana marszałka pismem z dnia 4 kwietnia br., znak SPS-0202-1032/02, w sprawie trudności związanych z realizacją zadań z zakresu pomocy społecznej przez samorządy powiatowe wynikające z niedoboru środków finansowych uprzejmie informuję, że:

   Znane mi są trudności, na jakie napotyka powiatowa pomoc społeczna w realizacji ciążących na niej zadań. Wyrażam przekonanie, że planowane przez władze powiatowe i przez rząd RP działania przyczynią się do choćby częściowej poprawy warunków finansowania, a tym samym funkcjonowania tej służby. Nie podzielam w związku z tym obaw pana posła Arkadiusza Kaszni co do możliwości poprawy realizacji polityki państwa w zakresie pomocy społecznej.

   Powiatom powierzono szereg zadań, które przez długi okres czasu nie były należycie i kompleksowo realizowane, także z tej przyczyny, iż samorządy gmin, a także inne podmioty życia publicznego nie mogły podołać ich realizacji. Skutki tego stanu ponosiły osoby i rodziny wymagające specjalistycznego, a zatem często drogiego wsparcia oraz całe społeczeństwo. W ramach reformowania administracji państwa od 1998 r. samorząd powiatowy realizuje te ponadgminne zadania publiczne, w tym pomocy społecznej, których samorząd gminy nie był w stanie realizować. Do zakresu zadań wykonywanych przez samorząd powiatowy zaliczono m.in. pomoc społeczną, politykę prorodzinną, wspieranie osób niepełnosprawnych, utrzymanie powiatowych obiektów użyteczności publicznej, a także współpracę z organizacjami pozarządowymi. Do realizacji zadań pomocy społecznej zleconych przez administrację rządową powołano powiatowe centra pomocy rodzinie, które ponadto realizują szereg zadań wynikających z innych niż ustawa o pomocy społecznej ustaw, a także te zadania pomocy społecznej, które samorząd powiatowy im powierzył. Uważam, iż jednostki samorządu powiatowego po zakończeniu prac związanych z organizacją powiatowych centrów pomocy rodzinie będą skutecznie działać nie tylko na rzecz określonych osób i rodzin, ale także na rzecz określonych środowisk i społeczności. Także dlatego projektuje się np. poszerzenie obowiązków powiatowych centrów pomocy rodzinie, które w przyszłości nie tylko przygotowywać będą dla władz powiatowych projekty strategii rozwiązywania określonych problemów społecznych, ale także projekty programów zmierzających do rozwiązywania czy choćby tylko łagodzenia tych problemów. Ponadto centra te powinny koordynować realizację szeregu zadań z zakresu polityki społecznej wynikających z programów przyjętych do realizacji przez władze powiatu oraz informować je o rezultatach podejmowanych działań. Jak się wydaje, w opracowywaniu projektów strategii rozwiązywania problemów społecznych oraz w opracowywaniu projektów programów zmierzających do rozwiązywania określonego problemu społecznego rosnący udział mieć będą także inne niż publiczne podmioty życia społecznego, w tym organizacje pozarządowe, z którymi samorząd powiatowy współdziała od lat.

   Nie sądzę, by efektywność działań w zakresie polityki społecznej mogła być uzależniona wyłącznie od dostatku środków finansowych. Uważam natomiast, że w sytuacji braku wystarczających środków publicznych, jakie mogą być przeznaczone na realizację zadań pomocy społecznej, poprawa współdziałania wszystkich podmiotów pomocy społecznej może przyczynić się do zwiększenia poziomu zaspokojenia potrzeb w zakresie różnych form wspierania osób i rodzin, które własnym staraniem nie mogą zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych. Łączenie publicznych i niepublicznych zasobów staje się jednym z głównych kierunków doskonalenia organizacji i funkcjonowania tych podmiotów życia publicznego, które kreują i realizują politykę społeczną.

   Od kilku lat w systemie pomocy społecznej zwiększa się liczba świadczeniobiorców, a także zainteresowanie pojawiającymi się problemami wewnątrz systemu. W ślad za tym zwiększa się zapotrzebowanie na środki finansowe w zakresie realizacji tych zadań, a więc również zadań realizowanych przez samorządy powiatowe. Biorąc pod uwagę kondycję finansów publicznych, niezmiernie trudno jest zaspokoić wszystkie potrzeby, tym bardziej że część z nich to zadania własne, dofinansowywane w okresie przejściowym dotacją celową z budżetu.

   Niemniej jednak w budżecie na 2002 r. nastąpił realny wzrost środków przeznaczonych na pomoc społeczną, w stosunku do wykonania budżetu 2001 r. - 105,1%. Minister pracy i polityki społecznej corocznie podejmuje starania, aby planowane środki pozwoliły na w miarę spokojne realizowanie zadań z obszaru pomocy społecznej, jednak należy zwrócić uwagę na kilka ważnych spraw związanych z realizacją zadań samorządu powiatowego.

   Zgodnie z aktualnie obowiązującym prawem, prowadzenie i zapewnienie usług na poziomie wymaganego standardu w domu pomocy społecznej od 1 stycznia 1999 r. jest zadaniem własnym samorządu powiatowego, finansowanym ze środków własnych, które w okresie przejściowym jest dofinansowywane dotacją celową z budżetu państwa, jednak ze strony samorządów pojawia się oczekiwanie, iż zadanie to w całości będzie nadal finansowane z budżetu. Tak więc samorządy przeznaczają na utrzymanie domów jedynie dotację celową i wpływy z tytułu odpłatności ponoszonej przez mieszkańców. Zdarzają się również przypadki, że środki finansowe uzyskiwane z wnoszonych przez mieszkańców opłat przeznaczane są na inne wydatki samorządu powiatowego.

   Poziom dotacji celowej wynika z wysokości zaplanowanych środków finansowych przez wojewodów na 1999 r., które z kolei były planowane w oparciu o wykonanie budżetu 1998 r., nie można więc stwierdzić, że nagle pojawił się niedobór środków, gdyż poziom dotacji wynika z faktycznych nakładów na funkcjonowanie domów pomocy społecznej w latach ubiegłych.

   Minister pracy i polityki społecznej nie ustala wysokości dotacji celowej na dofinansowanie pobytu mieszkańców domów pomocy społecznej. Limity wydatków na poszczególne działy ustalane są przez wojewodów we współpracy z Ministerstwem Finansów. Ponieważ proponowana w bieżącym roku w projektach budżetów wojewodów wysokość najniższych średnich wojewódzkich kwot dotacji na jednego mieszkańca była bardzo niska, w skrajnych przypadkach średnia miesięczna kwota dotacji na jednego mieszkańca spadła poniżej 1000 zł, resort w toku prac nad projektem budżetu zaproponował wyrównanie z rezerwy celowej tych wielkości do średniej wielkości 1220 zł, kształtując najniższą dotację na tym właśnie poziomie, wyrównując w ten sposób poziom dotacji dla 9 województw. Propozycja ta została zaakceptowana przez Sejm RP.

   W ten sposób 14 województw będzie dysponowało w bieżącym roku średnią miesięczną kwotą dotacji powyżej 1200 zł, a dwa województwa przekroczą nieznacznie wysokość 1300 zł na jednego mieszkańca.

   W zakresie dofinansowywania zadań dotyczących rodzin zastępczych realizowanych przez powiat w dziale opieka społeczna w ustawie budżetowej na 2002 r. zaplanowano łącznie z rezerwami celowymi 416 904 tys. zł, w tym w budżetach wojewodów znajduje się 376 904 tys. zł.

   W toku zatwierdzania ustawy budżetowej na 2002 r. przeniesiono z rezerw celowych do budżetów wojewodów 30 000 tys. zł z przeznaczeniem na finansowanie rodzin zastępczych. W rezerwach celowych budżetu państwa na rodziny zastępcze w 2002 r. znajduje się 40 000 zł. Środki te będą przekazywane sukcesywnie w ciągu bieżącego roku wojewodom, stosownie do sytuacji w danym województwie oraz zgłoszonych przez wojewodów potrzeb.

   Środki finansowe przeznaczone na integrację uchodźców w Polsce zostały w tegorocznym budżecie pomocy społecznej zaplanowane w budżetach wojewodów w kwocie 1645 tys. zł. Równocześnie w rezerwie celowej budżetu państwa na ten cel znajduje się kwota 387 tys. zł. Ogółem na realizację tego zadania w 2002 r. przeznaczonych zostanie 2032 tys. zł.

   Zgodnie z przepisem art. 4 ust. 1 pkt 5 ustawy o samorządzie powiatowym do zadań własnych samorządów należy wspieranie osób niepełnosprawnych. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu do wyroku z dnia 28 czerwca 2001 r. (sygn. akt U. 8/2000) stwierdził, że zgodnie z ww. przepisem powiat wykonuje zadania publiczne o charakterze ponadgminnym w zakresie wspierania osób niepełnosprawnych oraz że zadania wymienione w tym artykule są zadaniami samorządowymi, które można określić jako zadania własne samorządu powiatowego, skoro ustawa w innych przepisach mówi o powierzeniu powiatowi na podstawie porozumienia z organami administracji rządowej wykonywania zadań publicznych z zakresu administracji rządowej (art. 5 ust. 1 tej ustawy).

   Zatem zmiany przyjęte w ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (DzU nr 123, poz. 776, z późn. zm.) - poza charakterem porządkującym - miały na celu, oprócz dotychczas finansowanych ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych zadań własnych powiatu na rzecz osób niepełnosprawnych, rzeczowe określenie innych zadań własnych powiatu, które będą mogły podlegać finansowaniu lub dofinansowaniu ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (art. 35a ustawy).

   W wyniku zmian zwiększono katalog zadań własnych powiatu na rzecz osób niepełnosprawnych, które mogą podlegać dofinansowaniu ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Środki funduszu na realizację tych zadań są przekazywane powiatom w trybie określonym w art. 48 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 marca 2002 r. w sprawie algorytmu przekazywania środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych jednostkom samorządu terytorialnego zostało opublikowane w Dzienniku Ustaw nr 23 z dnia 16 marca br. i weszło w życie z dniem 1 kwietnia 2002 r.

   Znowelizowana ustawa umożliwia powiatom rozdysponowanie otrzymanych w trybie algorytmu środków na zadania z zakresu rehabilitacji zawodowej i społecznej - na podstawie stosownej uchwały rady powiatu.

   Jednocześnie informuję, że obecnie w końcowej fazie znajdują się prace nad kluczowym dla samorządów powiatowych aktem wykonawczym do ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, tj. nad rozporządzeniem ministra pracy i polityki społecznej w sprawie rodzaju zadań powiatu, które mogą być finansowane ze środków PFRON. Rozporządzenie to określi tryb i zasady realizacji zadań, na które przekazywane są środki według algorytmu.

   W odniesieniu do kwestii związanych z orzekaniem o stopniu niepełnosprawności uprzejmie wyjaśniam, że w trakcie prac nad ustawą budżetową na rok 2002 dokonano oceny zaproponowanych przez wojewodów wysokości wydatków związanych z tworzeniem i działalnością zespołów orzekających o stopniu niepełnosprawności. Uznano, że jest ona zaniżona, ponieważ od 1 stycznia 2002 r. w wyniku nowelizacji ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych na powiatowe zespoły do spraw orzekania o stopniu niepełnosprawności nałożono zadanie związane z orzekaniem o niepełnosprawności dzieci w wieku do 16 lat, w związku z czym proponowana wysokość wydatków nie zabezpieczyłaby wykonania zadań.

   Dlatego w trakcie prac komisji sejmowych nad budżetem na 2002 r. nastąpiły przesunięcia wydatków budżetowych. Dla zespołów orzekających wydatki budżetowe zostały przez Sejm zwiększone o 11500 tys. zł. W wyniku tych zmian wydatki ogółem w kraju wzrosły o 46,3% w stosunku do ustawy budżetowej na 2001 r., a dotacja dla powiatowych zespołów orzekających wzrosła o 48,1%, zaś wydatki dla wojewódzkich zespołów wzrosły o 34,3%.

   Równocześnie informuję, że rozpoczęły się prace legislacyjne nad projektem ustawy o dochodach jednostek samorządów terytorialnych, w którym to projekcie, zgodnie z filozofią reformy samorządowej, dotacje będą zastępowane zwiększonym udziałem samorządów w podatkach, co pozwoli na wprowadzanie własnej polityki w zakresie pomocy społecznej, wynikającej z ogólnych ram ustawowych. Wprowadzenie nowego mechanizmu finansowania, mam nadzieję, poprawi kondycję finansową samorządów i pozwoli na swobodniejsze funkcjonowanie systemu.

   Wyrażam przekonanie, iż te działania zaowocują takimi rozwiązaniami, które zapewnią samorządom terytorialnych pełniejszy dostęp do środków finansowych, a tym samym umożliwią skuteczniejsze wspieranie tych, którzy wsparcia wymagają. Samorządność to także branie odpowiedzialności za realizację lokalnych polityk społecznych. Rząd RP nie zamierza zwalniać władz lokalnych z tej odpowiedzialności, natomiast w związku z zasadą pomocniczości państwa zakłada opracowywanie i realizację rządowych programów osłonowych, mających na celu ochronę poziomu życia osób, rodzin lub grup społecznych, znajdujących się w trudniej sytuacji życiowej. Zmiany prawa zmierzać będą do umocnienia samorządu terytorialnego jako podstawowego podmiotu pomocy społecznej, który wespół z administracją rządową działać będzie na rzecz zaspokajania potrzeb lokalnych środowisk oraz organizowania im koniecznego wsparcia.

   Mam również pełną świadomość, że poziom dofinansowania poszczególnych zadań nie pokrywa wszystkich kosztów związanych z funkcjonowaniem pomocy społecznej, ale jedynie takie są obecne możliwości budżetu państwa.

   Wyrażam ponadto przekonanie, iż dalsze reformowanie państwa, oparte m.in. na umacnianiu samorządu powiatowego jako jedynego z podstawowych podmiotów lokalnej polityki społecznej, uwzględniać będzie postulaty dostosowania instrumentów prawnych i zabezpieczenia środków finansowych umożliwiające tym podmiotom należyte realizowanie nałożonych na nie zadań.

   Z poważaniem

   Sekretarz stanu

   Jolanta Banach

   Warszawa, dnia 8 maja 2002 r.